Definicja nieprawidłowości w prawie UE
Rozporządzenie ogólne definiuje nieprawidłowość jako każde naruszenie mającego zastosowanie prawa, wynikające z działania lub zaniechania przedsiębiorcy, które ma lub może mieć szkodliwy wpływ na budżet UE poprzez obciążenie go nieuzasadnionym wydatkiem (art. 2 pkt 31 rozporządzenia ogólnego).
Istotą tej definicji jest to, że nieprawidłowość nie wymaga zamiaru. Nieprawidłowością mogą być również działania (lub zaniechania) podjęte w dobrej wierze, w tym naruszenia w zamówieniach, nieprawidłowa kwalifikacja kosztów, uchybienia proceduralne czy błędne oświadczenia składane w dokumentacji projektowej.
Ustawa wdrożeniowa posługuje się pojęciem nieprawidłowości indywidualnej, odsyłając wprost do unijnej nieprawidłowości. W konsekwencji zakres znaczeniowy obu pojęć jest w istocie tożsamy.
Czym różni się oszustwo finansowe od nieprawidłowości
Przestępstwo oszustwa finansowego może być popełnione wyłącznie umyślnie. W kontekście finansowania publicznego oznacza to świadome działanie ukierunkowane na uzyskanie wsparcia w sposób bezprawny albo na utrzymanie tego wsparcia mimo okoliczności, które powinny prowadzić do jego wstrzymania lub ograniczenia.
W polskim prawie karnym podstawowym punktem odniesienia jest art. 297 k.k. Przepis ten obejmuje sytuacje, w których osoba w celu uzyskania wsparcia ze środków publicznych przedkłada podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę albo nierzetelny dokument lub nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania tego wsparcia (art. 297 § 1 k.k.).
Przedkładanie obejmuje wszelkie działania polegające na udostępnieniu dokumentu lub pisemnego oświadczenia, w szczególności ich złożenie, okazanie do oceny lub sporządzenie kopii. Nie jest natomiast konieczne, aby sprawca działał z zamiarem niewywiązania się z obowiązków beneficjenta po uzyskaniu wsparcia, na przykład z zamiarem wykorzystania dotacji niezgodnie z przeznaczeniem. Wystarczające jest działanie w celu uzyskania wsparcia przy użyciu dokumentów lub oświadczeń spełniających ustawowe znamiona.
Odrębnie penalizowane jest zaniechanie powiadomienia o powstaniu sytuacji mogącej mieć wpływ na wstrzymanie albo ograniczenie wsparcia, jeżeli na danej osobie ciążył obowiązek takiego powiadomienia (art. 297 § 2 k.k.). Przepis przewiduje również klauzulę niekaralności w razie dobrowolnego zapobieżenia wykorzystaniu wsparcia lub zaspokojenia roszczeń pokrzywdzonego przed wszczęciem postępowania karnego (art. 297 § 3 k.k.).
Dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie
Nieprawidłowość prowadzi co do zasady do konsekwencji w wymiarze finansowym, tj. korekty finansowej, pomniejszenia dofinansowania albo obowiązku zwrotu środków. Oszustwo finansowe wiąże się natomiast z ryzykiem odpowiedzialności karnej osób działających w imieniu beneficjenta. Jeśli ustalenia z kontroli będą wskazywały, że wystąpiły przesłanki oszustwa finansowego, równolegle do postępowania zwrotowego instytucja złoży zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
W praktyce kontrolnej instytucje koncentrują się przede wszystkim na skutku finansowym dla budżetu, a nie na ocenie zamiaru beneficjenta. Coraz częściej jednak zdarzają się również sytuacje, w których – przy większej skali lub systemowym charakterze nieprawidłowości – instytucja decyduje się na zawiadomienie organów ścigania.
Wniosek praktyczny
Ustalenia kontroli dotyczące nieprawidłowości należy traktować jako zdarzenia o istotnym znaczeniu prawnym, wymagające wczesnej i pogłębionej analizy. Kluczowe jest uporządkowanie stanu faktycznego, właściwa kwalifikacja uchybień oraz staranna weryfikacja treści wyjaśnień składanych organowi. Pozwala to ograniczyć ryzyko eskalacji sprawy z poziomu korekty lub zwrotu do poziomu odpowiedzialności karnej.
